Wędkarstwo

Parę uwag do elementarza Metoda i wędka. Wędkę spiningową zna każdy wędkarz; nawet nowi­cjusz, dla którego często jednym z pierwszych nabytków jest elegancki kij rzutowy z dobrym kołowrotkiem. Powiedzmy tylko, że wędka spinin­gową (od tej pory nazywać ją będziemy wyłącznie rzutką) stanowi pod­stawowe narzędzie służące do uprawiania łowieckiego sportu metodą zwaną często już po polsku rzutową, a z angielska - spinin-g i e m. Zgodnie z powszechnym wyobrażeniem metoda ta polega na wyrzu­caniu w kierunku domniemanych stanowisk ryb sztucznej przynęty w postaci blaszanej rybki z haczykiem oraz na wprowadzaniu tej rybki w powabny dla drapieżników ruch podczas jej powrotu do wędkarza. Powszechne wyobrażenie zbliża się do prawdy tylko w części odnoszą­cej się do techniki podawania przynęty w łowisko, natomiast niezbyt Rys. 170. Typy sztucznych przynęt ciągnionych; A - błystki właściwe: a -wahadłowa, b - wirowa; B - lekki wobler z drewna lub masy plastycznej z oporową łyżeczką (t), umożliwiającą głębokie jego prowadzenie; C -ciężki metalowy dewon na bystre wody pstrągowe trafia w sedno, kiedy jako jedyną przynętę rzutową wskazuje uzbrojoną w haczyk blaszaną rybkę - błystkę (błystka nie „błyskotka", tj. tania ozdoba błyszcząca, i nie „błyszcz", czyli środek nadający błysku, i nie „błysk", oznaczający lśnienie). W istocie, na końcu rzutowego zestawu często stwierdzamy obec­ność „blachy", ale równie dobrze może tam występować ciężka wirująca wokół osi rybka turbinkowa, tj, używany w bystrych rzekach łososiowych de won (rys. 170). Metalową rybkę może doskonale zastąpić lekka rybka z drewna lub plastyku, a więc stosowany w wodach stojących lub w powolnych przepływach, poruszający się rozkołysanym ruchem wo-bler. Inną sztuczną przynętą wykonaną z miękkiego i elastycznego plastyku bywa podobizna zwierzęcia służącego za pokarm dla ryb: racz­ka, dżdżownicy, pęczka minogów, żabki lub myszy, a nawet coś nieokre­ślonego z kształtu, co wabi ruchem i barwą - coś bardzo wymyślnego albo zgoła tak prostego, jak np. kawałek pomarańczowego wentyla rowero­wego nanizanego na haczyk (przynęta na okonie). Powszechnemu jed­nak wyobrażeniu najbardziej przeczy fakt, że właściwą dla rzutki przynętą nie musi być koniecznie rzecz sztuczna, że od blach i woblerów często lepiej służy naturalna martwa rybka. Możliwość zastosowania tej ostat­niej wyraźnie pauperyzuje dość arystokratyczną do niedawna metodę rzutową, wskazując na jej bliskie pokrewieństwo z denka wędr&jącą. Rzutka jeziorowa i rzutka rzeczna - jako technika łowiecka oraz jako odpowiadające jej narzędzie-to niekoniecznie ta sama rzutka. Najmniej­sze różnice dostrzeżemy w narzędziu: identyczne kije, kołowrotki, żyłki oraz po części - przynęty; obecność prądu w rzece każe nam tylko sięgać po cięższe przynęty lub obciążać je dodatkowo. Większe odmienności przejawią się w bogatszym zestawie używanych w rzecznym łowiectwie przynęt, w dłuższej liście możliwych trofeów. Przede wszystkim jednak odmienność dwu rzutek polega na fakcie, że rzeka jest łowiskiem znacz­nie trudniejszym niż jezioro. Zwróćmy tu jeszcze uwagę na pewne ogólne cechy rzutowej wędki. Jeśli chodzi o kij, to pomijamy opis jego budowy, rezygnujemy z wylicza­nia wariantów wymiarowych oraz materiałów, z których jest wytwarzany. Natomiast nawet w pobieżnym przeglądzie nie wolno nam przeoczyć jego bardzo ważnej właściwości zwanej akcją, tj. giętkości i sprężystości, gdyż od niej w dużym stopniu zależy łowność wędki. Dlaczego tyle razy szczupak schodził mi z błystki? - pytają nawet doświadczeni wędkarze. Przyczyna i odpowiedź kryje się właśnie we wskazanej właściwości. Tak więc kije bardziej sztywne nie sprzyjają dalekim wyrzutom, lepiej jednak niż zdecydowanie miękkie pomagają czynić to celnie i - co bardzo ważne - dają ostre, przenikliwe zacięcia. Kij krańcowo miękki z cieniutką szczytówką przedłuża zasięg rzutów, za to zmniejsza ich celność i zdecydowanie źle wpływa na siłę zacięcia. To właśnie z winy miękkich wędzisk ryby schodzą z „blachy", a jeżeli kije dodatkowo współdziałają z przesadnie elastyczną żyłką itępą kotwiczką, ich wartość łowcza okaże się wątpliwa. Między scharakteryzowanymi tu dwoma rzutowymi wędziskami, krań­cowo i przeciwstawnie realizującymi wymóg sprężystości, występują typy pośrednie. Czytelnik - na podstawie wcześniejszych rozważań na temat wędzisk - łatwo oceni użyteczność poszczególnych kijów rzuto­wych w zależności od konkretnej sytuacji, od specyficznych, stawianych wędce zadań (wielkość ryb, kształt i budowa ich pysków, waga przynęt A B NIE7 TAK NIE7 Rys. 171. Z elementarza rzutowca: A - prawidłowe przewinięcie ze szpuli zapasu na szpulę kołowrotka zabezpiecza żyłkę przed skręceniem i smutnymi tego następstwami; fi- na szpuli ani zbyt wiele żyłki (będzie się plątać), ani zbyt mało (krótkie rzuty); C- lot błystki i jego długość kory­gujemy - przyhamowujemy lub niekiedy zatrzymujemy raptownie, doty­kając odpowiednio żyłki wskazującym palcem przy krawędzi szpuli (P) albo spodem lewej dłoni powyżej kołowrotka (D) itd.). Wraz z tym spostrzeże, że również odpowiednio do ciężkości przy­nęty należy stosować właściwej śffednicy żyłki: najcieńsze (0,20-0,25 mm) do przynęt lekkich, takich jak małe wirówki, grube (0,40-0,45 mm) do najcięższych blach wahadłowych. Początkujący spiningiści bardzo często popełniają typowy błąd, posługując się kołowrotkami o zbyt małej szpuli. Użycie ich ma sens wyłącznie wtedy, kiedy nawijamy na nie żyłki cienkie i miękkie, a koło­wrotek ma dużą przekładnię (od tego zależy liczba obrotów szpuli przypadająca na jeden obrót korbki). Stosowanie małej szpuli i zbyt grubej do niej żyłki wyznacza najkrótszą drogę do tworzenia się „kołtu­nów", „ptasich gniazd" i „peruk" - udręki znanej wszystkim wędkarzom, zwłaszcza zaś tym, którzy niewłaściwie przewijają żyłkę ze szpuli fabrycznej na kołowrotek, usiłują zmieścić na niej nadmiar żyłki, lekce­ważą wszelkie małe pętle i skręty (rys. 171). Jeżeli na domiar wszys­tkiego nieświadomi rzeczy nowicjusze nabywają w celu łowienia na błystkę niewłaściwe do tego celu wędzisko muchowe - o miękkiej akcji i osadzie kołowrotka poniżej chwytu ręką - finałem będzie szybkie ich zniechęcenie się do metody rzutowej. Błystkowe trasy. Błystka zarzucona nawet w spokojną toń jeziora nie powraca do wędkarza po linii prostej. Jej droga biegnie po łuku (rys. 172), i to tym większym, im większy opór stawia żyłce woda oraz im mniejsza jest masa błystki. Wygięcie łukowe żyłki szkodzi ciętości wędki, opóźnia i osłabia zacięcie. Sprawa posuwu błystki nie przedstawia się prosto nawet w spokojnej wodzie stojącej. Rys. 172. Nawet w spokojnej wodzie jeziora błystka, ściągana w sposób równomierny i przy stałym nachyleniu szczytówki, nie pomyka po prostym torze (2), lecz zatonąwszy (1), zbliża się do wędkarza po torze 3 (gdy jest lekka, a żyłka gruba) albo po torze zbliżonym do 4, gdy wędkarz umie­jętnie pracuje wędziskiem (pochylenia szczytówki) i nadaje właściwych obrotów szpuli kołowrotka; wcześniej zaś prawidłowo dobrał masę błys­tki i średnicę żyłki Nad rzekami obserwuje się wręcz nagminnie, że wędrujący brzegami wędkarze bardzo często wykonują dosłownie po tysiącu rzutów - z zasady zbędnych, niedbałych, niecelowych - przenikniętych jedynie nadzieją na ślepy, przychylny im traf oraz troską o uniknięcie zawady. Taka metoda daje niewątpliwie dobre odprężenie, pozwala podziwiać krajobraz. Kto jednak chce wykorzystać wszystkie swoje szanse, ten musi w czas łowienia myśleć, wykazywać aktywność łowiecką - musi umieć dobrze prowadzić błystkę. Rygor ten obowiązuje ze szczególną mocą wędkarza rzecznego, który łowi wśród kaprysów prądowych, nie korzysta z rybnych górek śródjeziornych, skazany jest więc na upor­czywe poszukiwania pojedynczych ryb i kunsztowne ich wyłuskiwanie z trudnych zwykle stanowisk. Intensywne myślenie oraz bardzo sprawne operowanie rzutową wędką, tj. celowe plasowanie błystki w łowisku i prawidłowe jej prowadzenie przez zmienne i niepowtarzalne układy prą­dów - to dwa warunki skutecznego łowiectwa rzecznego tą techniką. W rozdziale „Rozmieszczenie ryb w rzece" uczyniliśmy spostrzeże­nie, według którego ryba rzeczna żeruje pod prąd i w takim ustawieniu wypatruje przed sobą zdobyczy. Jak się teraz okaże, stwierdzenie to nie zawsze jest gotowe bronić.swej prawdziwości. Spójrzmy na rysunek 173 A. Przedstawiono w nim pole (ściślej przestrzeń) widzenia stojącej w nurcie drapieżnej ryby. Wynika z niego, że podczas biernej obserwacji przedpola uwaga ryby jest bardziej zwrócona na boki i skośnie do tyłu niż w przód. I słusznie; małe rybki bowiem wędrują przeważnie pod prąd, z tego więc kierunku najprawdopodobniej zbliżają się do czyhającego dra­pieżnika. Sytuacja jednak się zmieni, gdy zauważone rybki przesuwają się do przodu, bo oto ruch soczewki drapieżnika sprawia, że w ślad za nimi zwiększa się pole ostrego widzenia właśnie z przodu, że wchodzi ono i obejmuje przestrzeń widzenia dwuocznego, tzn. przestrzennego (rys. 173 S). Tę przestrzeń ryba może również rozszerzać na boki przez odchylenie całego ciała w takim stopniu, w jakim pozwoli na to siła prądu (rys. 174). W przestrzeni widzenia jednoocznego drapieżnik rozpoznaje i ocenia ofiary, a przestrzeń widzenia dwuocznego najbardziej sprzyja celnym, skutecznym atakom. Czy z tego wynika, że szczupak albo inny drapieżnik interesuje się (wyłącznie) obiektami podchodzącymi do niego z tyłu i boków? Jeżeli tak, to sugestia jest myląca. Jednakowo żywo zareaguje on na widok ofiary zauważonej przed sobą i wyjątkowo celnie ją zaatakuje. Wnioski wyni­kające stąd dla wędkarza, a szczególnie dla stosującego rzutkę, można sformułować następująco. Po pierwsze - ze względu na chęć zaintere­sowania ryby przynętą nie jest ważne, z której strony podprowadzimy do niej bystkę, byle tylko nie przechodziła ona przez pole nie objęte widze­niem, tzn. poza rybą. Po drugie - atak na błystkę nastąpi najprawdopo­dobniej wtedy, kiedy znajdzie się ona nie tylko w polu widzenia prze­strzennego, ale także w odległości ataku skutecznego, pewnie nie dalej niż 2 m od pyska drapieżnika, na jego poziomie lub tylko nieco wyżej. Po Rys. 173. Jak widzi drapieżnik swój świat podwodny: za ogonem (białe pole) nie widzi nic, po bokach widzi płasko, bo jednoocznie (pole kresko­wane) i tylko część przestrzeni oglądanej dwuocznie (pole kratkowane) stanowi dla niego strefę widzenia przestrzennego, tym samym strefę celnych ataków; poza tym obrazy mogą mu się rysować z niejednakową ostrością (pola gęsto kratkowane lub kreskowane wyznaczają strefę widzenia ostrego, którą ryba umie przemieszczać); A - szczupak czyha, kierując swe zainteresowanie raczej na boki i ku tyłowi, 6 - szczupak patrzy przed siebie (wg Bogatyriewa za Opuszyńskim) Rys. 174. Szczupak (i każdy inny drapieżnik) może rozszerzyć pole a-taku skutecznego, odchylając ciato na boki; w rzece ogranicza go w tym siła prądu trzecie - traktując ostatni wniosek za przesłankę, warto wiedzieć, że błystka powinna kilkakrotnie penetrować określony fragment rzeki (po­bliże stanowiska ryby), gdyż raczej rzadko wejdzie ona w strefę ataku celnego już za pierwszym razem (ataku tym mniej skutecznego, im więk­sza jest siła prądowego „wiatru"). Po czwarte - najkorzystniejsza dla wędkarza sytuacja powstaje wtedy, kiedy błystka przechodzi szerokim łukiem przed pyskiem szczupaka, bo najdłużej pozostaje w strefie dobrego widzenia i skutecznego ataku (rys. 175). Natomiast przy rów­noległym (skośnym) ruchu i omijaniu strefy widzenia dwuocznego atak może nie nastąpić albo z powodu siły prądu okazać się niecelnym. Rzuty równoległe do prądu. Zapominając na chwilę o rybie, zwróćmy uwagę, że błystka i żyłka zachowują się bardzo odmiennie, w zależności od tego, czy ruch ich odbywa się pod prąd czy z prądem. Przy prowa­dzeniu błystki pod prąd, za sprawą nieustępliwości wody oraz grubości żyłki powstaje mniejszy lub większy łuk więdkarskiej linki, znakomicie utrudniający zacięcie. Prowadzona w taki sposób błystka skłonna jest uciekać ze strefy przydennej pod powierzchnię wody, co nie zauważone lub nie docenione wiedzie do klęsk najpracowitszych wędkarzy. Popra­wieniu sytuacji sprzyja większa waga błystki lub jej dociążenie mimośro-dowym ciężarkiem. Kuszące nas korzyściami prowadzenia błystki z prądem w wielu sytuacjach okaże się nierealnym życzeniem. W czasie takiego spławia- Rys. 175. W interesie wędkarza leży, żeby podawać drapieżnikowi błystkę w pole widzenia, a potem możliwie długo prowadzić ją przez pole skutecznych ataków (najlepiej ten warunek spełnia błystka c) nia bowiem niektóre błystki nie wykazują ruchowej żywości, szybko opa­dają na dno i tam zaczepiają się o zawady, zwłaszcza gdy wędkarz wyposażony w kołowrotek o małej przekładni obrotów nie nadąża ze zwijaniem żyłki. Rzuty poprzeczne. Błystka rzucona w jezioro powróci do nas po mniej­szym lub większym łuku, zakreślonym w toni od dna ku powierzchni. W rzece pod działaniem prądu, niezależnie od takiego łuku, powróci do wędkarza inaczej wykreśloną drogą: po łuku poprzecznym w stosunku do prądu, wygiętym w zgodzie z ruchem wody, i to wygiętym najbardziej w punkcie, gdzie ruch wody jest najprędszy. Łowiąc w rzece metodą rzu­tową trzeba nauczyć się przewidywać te drogi, wyznaczać je błystce zgodnie z łowieckim zainteresowaniem, korygować prędkością nawijania żyłki, pochyleniem wędziska. Jeżeli rzucając błystkę poprzecznie do nurtu (rys. 176) mamy w zamyśle złowić rybę nie w punkcie, który obraliśmy za cel rzutu (Cp), lecz gdzieś niżej, na trasie przypuszczalnego spływu przynęty, to taki rzut ma wszystkie cechy prawidłowego manewru łowieckiego. Gdybyśmy jednak celowali w ten punkt w przekonaniu, że właśnie tam stoi głodna ryba, popełnilibyśmy powszechnie obserwowany błąd: błystka, wywołując plusk, straszyłaby rybę albo osiągnęłaby łowną sprawność (głębokość Rys. 176. Rzut błystki poprzeczny w stosunku do prądu: Cp - cel pomoc­niczy, w który wędkarz rzuca błystkę, S,- domniemane stanowisko ryby (krawędź obławiania - ważne dla wędkarza pojęcie) zanurzenia, wyrównanie biegu) dopiero poniżej przypuszczalnego stano­wiska drapieżnika. A przecież powinniśmy dać mu czas na dostrzeżenie, obejrzenie i pozytywne zakwalifikowanie przynęty w stanie jej pełnego powabu. Z pojedynczego przykładu wydobądźmy uogólnioną treść: łowienie w rzece ryb drapieżnych techniką rzutową, jeżeli ma być skuteczne, nie powinno przypominać ślepego uczestnictwa w losowej grze; polega ono na wcześniejszym odgadywaniu stanowisk ryb, a potem na precyzyjnym doprowadzeniu do nich - w konkretnych warunkach prądowych i głębo­kościowych rzeki - przynęty w pełnej łownej formie i atrakcyjności, na poziomie i w odległości sprzyjającej celnemu atakowi. Ma więc o czym myśleć i na co zwracać uwagę rzeczny łowca operujący rzutką. W swych kalkulacjach, w napięciu wyobraźni i w łowczych zabiegach, pozostawmy jednak trochę miejsca niespodziance. Na przykład często zdarza się, że błystka przeszła bez rezultatu przez najpiękniejsze łowisko, a została zaatakowana tuż przy nogach wędkarza. Dlatego precyzyjne prowadze­nie błystki na żądanej głębokości i wyznaczonej trasie, z przewidzianą prędkością ruchu, obowiązuje aż do osiągnięcia przez nią „przelotki na szczytówce". Jeszcze nikt nie nauczył się z książki celnego operowania rzutową wędką. W jej opanowanie trzeba włożyć wiele praktycznych ćwiczeń, w tym częściowo na łące z rozbrojoną błystką przy żyłce, ucząc się najpierw umiejętności rzutów w ściśle zamierzonym kierunku, potem celności wraz z wygasaniem energii padającej na wodę błystki, aby nie wywoły­wała plusku. Natomiast dużo mniej kłopotu sprawi właściwy dobór błystek i innych przynęt ciągnionych. Trzeba tu jednak dodać, że firmy produkujące sprzęt wędkarski czynią wiele zamętu w głowach młodych adeptów wędkowa­nia, wytwarzają w nich przeświadczenie o istnieniu cudownych błystek, zastępujących umiejętności wędkarza. W rzeczywistości podaż wielo­krotnie przerasta potrzebę. Dwie pozornie błahe rady końcowe. Pierwsza rada jest bardzo ważna: błystki i przypony wiązać tylko na czas jednej wyprawy i to bardzo starannie; mocniej przyciągnięte węzły odcinać z miejsca, nie żałować fatygi na ich powtórne zawiązanie. Druga rada odnosi się do sposobów odczepiania grzęznących w den­nych zawadach błystek, sprawiających wiele kłopotów rzecznym węd­karzom. Trzeba powiedzieć, że na zaczepy nie wynaleziono niezawo­dnych sposobów. Nie jest nim nawet - opisany w literaturze - ciężki, ołowiany pierścień, spuszczany na mocnym sznurku po żyłce, aż do wciętej w zawadę błystki. Jest on pożyteczny, lecz ciężki i niewygodny. Od biedy zastępuje go większy ciężarek denny ze sprężynującym dużym oczkiem. W wielu jednak lżejszych przypadkach można się bez nich obejść. Skuteczne mogą być sposoby proste, byle stosowane cierpli­wie. Przede wszystkim przy ugrzężnięciu błystki w kępach roślin należy wędkę ściągać nie pod prąd, a z prądem. W 90 przypadkach na 100 skutek jest pożądany. Przy zaczepach twardych postępujemy inaczej: napinamy żyłkę, a następnie szarpiemy ją palcem krótko i często jak za strunę gitary. Celem tych manewrów jest rozluźnienie grotu haczyka w materii zaczepu. Potem, dla uzyskania odrzutu błystki, napinamy żyłkę, a następnie gwałtownie ją zwalniamy. Po wielokrotnych powtórzeniach często udaje się uwolnić błystkę. A jeśli się nie uda? No cóż, na dnie rzeki spocznie jeszcze jedna oddana przyszłości pamiątka po małej przegranej wędkarza.